Aşurenin İçine Ne Giriyor? Toplumsal Cinsiyet, Çeşitlilik ve Sosyal Adalet Açısından Bir Bakış
Aşure, sadece bir tatlı ya da yemek değil; aynı zamanda kültürel, dini ve toplumsal bir gelenek. İstanbul’un karmaşasında bir sokakta yürürken, herkesin farklı ritüellere sahip olduğu bir dönemde, aşure hem bir araya getiren bir paylaşımdır, hem de toplumsal yapının, çeşitliliğin ve eşitsizliklerin bir yansımasıdır. Birçok insan, aşureyi sadece tat olarak severken, kimisi için bu tat, bir kimlik, bir geçmişin izidir. Peki, aşurenin içine ne giriyor? Bu basit bir yemek sorusu olmanın ötesinde, toplumsal cinsiyet, çeşitlilik ve sosyal adalet açısından neleri temsil ediyor?
Aşurenin Toplumsal Yansıması
Aşure, pek çok farklı malzeme içerdiği için çeşitliliği simgeler. Birçok farklı bakış açısının, hayat tarzının ve kültürün bir araya geldiği bir tatlıdır. Bu çeşitlilik, toplumsal yapıyı da yansıtır. Herkesin farklı bir tarifle aşure yaptığı bu gelenek, aslında toplumumuzdaki farklılıkları kutlamak ve aynı zamanda bu farklılıkları kabul etmek üzerine kurulu bir mesaj taşır. Ancak, her ne kadar çeşitliliği kutlasak da, toplumsal cinsiyet eşitsizlikleri ve sosyal adalet eksiklikleri de aşurenin içine giren malzemeler arasında gizlidir.
Toplumsal Cinsiyetin Aşureye Etkisi
Sosyal adaletin, toplumsal cinsiyetin ve eşitliğin temelleri aslında geleneklerde, mutfakta ve hatta aşurenin içinde bile bulabiliyoruz. Gelin, İstanbul’daki bir aileyi düşünelim; kadınlar aşureyi yapar, erkekler ise genellikle tadımını yapar. Aşure geleneği, çoğu zaman kadınların el emeğiyle hazırlanır. Mutfak, hala kadınların en çok vakit geçirdiği ve emek harcadığı alandır. Kadınların emekleri, bazen görülmez, bazen de yeterince takdir edilmez. Aşureyi yaparken kadınlar, toplumsal cinsiyetin ve rollerinin ötesine geçemezler. Toplumun büyük kısmı bu çabayı, alışkanlıkla görmezden gelir.
Geçenlerde bir arkadaşımın evinde, birkaç kadın ve erkek birlikte aşure hazırlıyordu. Erkeklerin sohbeti, “Aşurenin içine ne giriyor?” sorusuyla başlamıştı, ama sonra herkesin başı kadınların yaptığı sohbete dönmüştü. Kadınlar aşureyi nasıl daha lezzetli yapacaklarıyla ilgili konuşurken, erkekler sadece tatmakla yetiniyordu. Bu küçük an, aşurenin sadece bir tatlı değil, toplumsal yapıyı, cinsiyet rollerini nasıl yansıttığının küçük bir örneğiydi.
Aşurenin İçindeki Çeşitlilik
Aşure, malzeme çeşitliliğiyle de dikkat çeker. Nohut, fasulye, pirinç, kuru üzüm, incir, kayısı, ceviz ve tarçın gibi bir dizi malzeme birleşerek bir bütün oluşturur. Bu malzemelerin her biri farklı kültürlerin, farklı yaşam biçimlerinin izlerini taşır. Tıpkı aşurenin içinde olduğu gibi, toplumsal yapılar da farklı kimlikleri, inançları ve yaşam biçimlerini birleştirir. Ancak, bu çeşitliliği tam anlamıyla kutlamak bazen zor olabilir.
Bir gün metroda otururken, yaşlı bir kadının yanındaki genç bir kadına aşurenin yapılışını anlattığını duydum. Yaşlı kadın, “Benim zamanımda, aşureyi sadece bu malzemelerle yapardık” dedi, genç kadın ise “Ama şimdi herkesin kendi malzemesi var. Kimisi tarçın ekler, kimisi ceviz. Herkesin aşureyi kendine göre yapma hakkı var,” dedi. O an, aşurenin içerdiği malzemeler gibi toplumsal yapımızın da çok farklı olduğunu fark ettim. Herkesin içinde olduğu bir toplumda, herkesin kendi aşuresini yapma hakkı vardır; kimisi farklılıkları kutlar, kimisi ise kendi geleneksel tarifine sadık kalır.
Sosyal Adalet ve Aşure
Sosyal adalet, aslında aşurenin içine giren malzemeler kadar karmaşık ve derindir. Birçok yerel geleneğin hâlâ uygulandığı İstanbul’da, sosyal adaletin ve eşitliğin yeri tam olarak nedir? Aşure de bunun bir simgesidir. Birçok insan, aşureyi komşusuyla paylaşırken, bazen yoksulluk ve eşitsizlik daha da belirgin hale gelir. Kimi insanlar aşureyi zengin sofralarında, kimi insanlar ise dar gelirli mahallelerde, sınırlı kaynaklarla yapar.
Aşurenin yapılması kadar, paylaşılması da önemlidir. Geleneksel olarak, aşure ayı boyunca insanlar komşularına aşure dağıtırlar. Fakat burada bir çelişki vardır. Toplumda sosyal adaletin varlığını savunurken, en çok ihtiyaç duyanların çoğu bu tür geleneklerden genellikle dışlanır. Birçok mahallede, sosyal adaletin eksikliği, aşurenin paylaşılma biçiminde de kendini gösterir. Herkes aşureyi tatmak ister, ama kimse yoksullukla mücadele edenlerin mutfağına girmeyi göze almaz. Oysa, sosyal adaletin en temel ilkelerinden biri, eşitlik ve paylaşımdır.
Aşurede Kimlik ve Aidiyet
Aşure, kimlik ve aidiyetin de bir simgesidir. Kimisi için bu tatlı, bir mahalle geleneği, kimisi içinse bir dini ritüelin parçasıdır. Bazı insanlar aşureyi bir “yardımlaşma” aracı olarak görür, çünkü bu tatlı, insanlar arasında bir tür paylaşma ve dayanışma anlamına gelir. Ama bazen, aşurenin içine giren malzemeler de kimlikler gibi, toplumsal sınıfların ve farklılıkların yansıması olabilir.
Bir iş yerinde, farklı kültürlerden gelen arkadaşlarımın aşure yapıp getirmesi, bazen bir tür kimlik paylaşımına dönüşür. Herkes kendi malzemesini ekler, kendi tarifini kullanır, ama sonunda herkesin aynı masada buluşması, kültürel bir çeşitliliğin kutlanması anlamına gelir. Ancak aynı zamanda, bazı malzemelerin lüks olarak kabul edildiği bir ortamda, bazı insanlar için aşure yapmanın kolay olmadığını da gözlemliyorum. Aşurenin içerdiği malzemeler, sadece bir tat değil, aynı zamanda toplumsal statülerin, gelir seviyelerinin ve erişim haklarının bir göstergesi olabilir.
Sonuç: Aşure, Çeşitlilik ve Sosyal Adaletin Temsilidir
Aşurenin içine ne giriyor? Sadece malzemelerle değil, toplumsal cinsiyetin, çeşitliliğin ve sosyal adaletin de katıldığı bir sorudur. Aşure, farklılıkları kabul etmenin, paylaşmanın ve birlikte olmanın bir simgesidir. Ama aynı zamanda bu gelenek, toplumun içinde var olan eşitsizlikleri, sınıfları ve cinsiyet rollerini de gözler önüne serer. Aşure, hem tatlı hem de acı olan bir gerçeği temsil eder: Herkesin masasına eşit şekilde gelmeyen bir tatlıdır.
İstanbul’un kalabalığında, sokaklarda, metroda ve iş yerlerinde gördüğüm her sahne, aşureyi daha anlamlı kılar. Bir toplumun aşureyi nasıl yaptığı ve paylaştığı, o toplumun değerlerini, eşitsizliklerini ve dayanışma biçimlerini de yansıtır. Sonuçta, aşure sadece bir tat değil; bir toplumsal deneyimin, farklılıkların ve eşitsizliklerin bir araya geldiği, zamanla olgunlaşan bir geleneğin parçasıdır.